کازرون و بیشاپور
کازرون
شهر شاپور یا شاپور خوره
این شهر بر سر راهی قرار داشت که تخت جمشید و پاسارگاد را به شوش وصل میکرده . اخیرا بقایای سنگفرشهای این جاده باستانی پیداه شده است . کازرون ابتدا جزئ استان هفتم فارس بوده سال 1327 در تقسیمات کشوری به شهرستان تبدیل میشود که شامل بخشهای: ممسنی، خشت، کماروج ، و کوهمره بوده بعدها ممسنی جدا شده و شهرستان شده است .
بیشاپور یادگار باستانی
نمایشگر عظمت و شکوه ایران باستان
در فاصله 25 کیلومتری غرب کازرون در دوران هخامنشیان تخت جمشید و پاسارگاد را به شوش وصل میکرده . این شهر در ردیف بزرگترین شهرهای ساسانی بوده که با زیباترین و سروتمندترین شهرهای دنیای متمدن ان روزگار مانند انطاکیه بیزانس و شهرهای زیبای روم شرقی رقابت داشته و از ان به تخت جمشید دوره ساسانی یاد میکنند.
این شهر چهار دروازه بنامهای دروازه هرمز دروازه مهر دروازه بهرام و دروازهشهر داشته .این شهر دو اتشکده بنامهای ساسان و گنبد گلوشن داشته .شهر بیشاپور بصورت مستطیل ساخته شده و دو خیابان شمالی و جنوبی و شرقی غربی در مرکز شهر یکدیگر را قطع میکردند. در زوایای قایم خیابانه و کوچه ها ی منشعب کاخ های سلطنتی با تزیینات و گچ بری های جالب توجه ایوانهای مزین به موزاییک –پرستشگاههای رفیع – تالارهای وسیع پذیرایی و بناهای زیبا باسرستونهای بزرگ حجاری شده وجود داشته.
این شهر دو کیلومتر طول و یک کیلومتر پهنا داشته و مرکز اصلی و اداری بوده . کلمه بیشاپور از دو کلمه بی و شاپور تشکیل شده است بی به دو معنا میباشد 1.بی به معنای بزرگ ،خداوندگار و شاه میباشد که معنی شاپور بزرگ یا خداوندگار شاپور میباشد2.بی به معنای خانه و زندگی به معنای سرای شاپور تعبیر شده است نام بیشاپور به خط پهلوی بر روی بعضی سکه های دوره ساسانی ضرب می شده و تا سال 84 هجری به خط پهلوی و بعد از ان به خط کوفی و این شهر تا سال 740 هجری وجود داشته است.
بیشینه تاریخی بیشاپور
ابن بلخی احداث شهر را به طهمورث بن یونجهان پادشاه اساطیری ایران نسبت میدهند که در ان وقت بنام دین دلا معروف بوده .در اثر حمله اسکندر ویران شده. شاپور اول به شکرانه شکست دادن دولت روم در سال 260.میلادی در حوالی انطاکیه و اسیر کردن پادشاه روم ان را از نو ساخت . اغلب عمارت و بناهای ان بوسیله معماران و مهندسان رومی ساخته شده است.این شهر در سال 16 هجری و 637 میلادی بدست مسلمانان فتح گردید. در قرون دوم و سوم رونق خود را از دست داد و در اوایل قرنچهارم دوباره رونق یافت در نیمه دوم قرن چهام رو به خرابی میرود و مردم ان به سمت کازرون کوچ کرده اند . در سال 490 هجری بدست ابوسعید شبانکاره به اتش کشیده و سرانجام در اثر زلزله در دل خاک مدفون گردید.
کاوشهای علمی بیشاپور
در بین سالهای 1314تا1319شمسی دولت ایران بهژرژسال و پروفسور گریشمن نمایندگان اعزامی از موزه لور پاریس اجازه کاوش داد. به دلیل جنگ دوم بین الملل ادامه کار متوفق شد 28سال بعد مرکز باستان شناسی وزارت فرهنگ و هنر ایران با توجه به اهمییت این شهر عظیم و بی نظیر تصمیم گرفت تحقیقات را به صورت حفاری و تعمیر و مرمت بناهای مکشوفه انجام اهد ریاست این کار دکتر علی اکبر سرافراز بعهده داشت.
معبد بزرگ اناهیتا
این معبد بصورت مکعبی است که هر یک از اضلا ان قریب 14متر است از سنگهای حجاری شده به ابعادمختلف و بدون ملاط بصورت دو جداره و با الهام از سبک معماری دوره هخامنشیان بوسیله بست های فلزی به یکدیگر قفل و بند شده و بصورت یکپارچه در امده و شباهت زیادی به معبد هانزا در بین النهرین دارد. چهار دهلیز در سطوح جانبی این معبد به بلندی 57/3و پهنای 60/1 در چهار جانب معبد قرار گرفته . بر بالای هر بدنه معبد چهار مجسمه گاو بصورت دو پشته بخوبی پیدا است که علاوه بر جنبه تزینی سمبل و نشانه معبد نیز بوده است .
این معبد در محوطه ای به ابعاد 27.23.7متر خاکبرداری شده و در عمق 6متری از سطح زمین های اطراف خود ساخته شده تا اب رودخانه شاپور که در فاصله 250متری ان جاری است به ان سرازیر شود .برای این منظور سنگ اب پخش کن یا بهتر بگویم سنگ دستگاه تنظیم اب را با سه مجرا ،در انتهای دالان شرقی و در مکان مظهر اب،طوری نصب کرده اند که مجرای سمت چپ،اب را از جوی باریکی به عمق 6سانتیمتر در طول دالان شرقی جاری میسازد در حالیکه انشعابی از ان مرکز شرقی وارد صحن مرکزی معبد شده است بقیه اب پس از عبور از کانال حاشیه این دالان وارد محوطه ابگیری شده و مازاد اب در انتهای دالان با نصب سنگ اب پخش کن دیگر که در این محل نصب شده است وارد دالان غربی پرستشگاه شده و درانجا به دو رشته دیگر تقسیم و بهمان ترتیبی که در دالان شمال شرقی جریان داشت ،سراسر دالان غربی را نیز سیراب میکرده است.
این مکان بازی با اب و نیایش ان ،بیش از هر چیز مورد توجه بوده و دقت و رعایت چنین امری برای گدش اب اهمیت و احترام خاص مذهبی وتوجه به نیایش فرشته اب را دراین زمان مشخص میکند ،بهمین جهت بنای معبد بیشاپور نه تنها از نظر معماری فوقالعاده مهم است بلکه از نظر رعایت دستگاههای تنظیم اب وتقسیم و کنترل ان نیز شایان توجه است.
معبد بیشاپور سمبل پرستشگاه اب است و لذا میتوان ان را جایگاه نوازش و بازی با اب دانست یعنی تنها عنصری از عناصر چهاگانه که به ناهید منصوب است و از طرفی سمبل حیوانی این ربالنوع که شکل گاو میباشددورادور معبد را تزیین کرده است.
تالارتشریفات
تالار باشکوه پذیرایی شاهپور در محوطهایی به مساحت 781متر مربع احداث شده،کلیه اتشگدها را طبق نقشه ان می ساختند و تداوم هنری این سنت معماری تا زمان اسلام ادامه یافت و بسیاری از اماکن متبرکه و مقدسه را با الهام از نقشه این کاخ ساختند و بنام بنای چهار صفحه معروف است . این تالار دارای چهار ایوان متقابل و متقارن است که بر فراز ان گنبدی غظیم و شلجمی شکل وجود داشته طول ایوان شمالی 9متر پهنا 7متر و با درگاهی به پهنای 8/1متر بهدالان مجاور راه می یافته و دارای چهار طاقچه با گچ بری و رنگ امیزی که طرفین درگاه قرار دارد. هر یک از بدنه ها ی ایوانها دارای سه طاقچه متقارن است و جمعا سطوح جانبی تالار پذیرایی دارای 64 طاقچه تزیینی است .ایوانهای تالر تشریفات ،دارای پوششی ضربی و نیم دایره بودهاند صحن مرکزی کاخ پذیراییمربعی است بطول 23.23متر مربع که هر یک از جزرهای تشکل ذهنده مربع با طاق ان 7متر است .دالان غربی این کاخ به معبد سردابه ای شکل اناهیتا،منتهی مشده است دالان جنوبی در انتها ی خود به ایوان های موزاییک جبهه غربی و شرقی راه دارد و دالان مالی به فضای باز و تفرجگاه جبهه شمالی معبد و کاخ که در زمان ساسانی فضای ختوت و باز بود ه منتهی میگردیده.
ایوان موزاییک
در انتهای دالانهای شرقی و غربی تالار تشریفات دو ایوان مفروش به موزاییک با تزیین بسیار وجود دارد. این دو ایوان دارای طاق هلالی بوده و فرشی از سنگهای رنگین با تصاویر ی از چهره و اندام انسان و گیاهان کف انها را پو شانده است
کاخ والرین
این کاخ در 150متری شرق تالار تشریفات قرار داردو به سبک معماری ساسانی جدار داخلی ان با سنگهای تراشیده به ابعاد 45.70و سطح خارجی ان با روکش گچ سفید کرده اند .شاپور این کاخ رابرای امپراتور شکست خورده و اسیر روم ساخته بود تا در این کاخ تحت نظر باشد و در اسایش و ارامش بسر ببرد.
جایگاه و مناسک
در حاشیه غربی خیابان شمالی و جنوبی و در فاصله 525متری معبد اناهیتا دو ستون سنگی از زیر خاک بیرون امده ات که دارای سر ستون های زیبا و ظریف است . ارتفاع ستونها 37متر است قطر پایه 70سانتی متر و قطر بالایی ستون 60سانتی متر میباشد بر با لای یکی از ستونها پیکره ای از شاپور نصب شده و سند تاریخی احداث شهر بیشاپور در روی ستون دیگر به خط پهلوی و اشکانی و ساسانی نوشته شده است .این سند نشان میدهد که مهندس ناظر وطراح بیشاپور شخصی بنام اپاسای و بسیار مورد توجه شاپور بوده . این دو ستون جنبه تقدس داشته و مراسم مذهبی در کننار انها اجرا میشده . تاریخ بنا 266میلادی میباشد.
تنگ چوگان
این تنگ در میان دو رشته کوه بلند قرار گرفته و شاید به این دلیل چو گان گویند که پادشاهان ساسانی و سرداران ایرانی در ان بهه بازی چوگان می پرداخته اند . عرض تنگ چوگانبین 100متر تا1000متر میباشد و دارای مجسمه عظیم و سی تنی شاپور اول و گنجینه ای از نقوش برجسته و حجاری شده بر سینه کوه دارد.چشمه ساسانی و رود شاپور از ان می گذرد در این تنگ پنج روستا به همراه درختان نارنج و مرکبات وجود دارد. هوای پاک و دل انگیز و بوی شکوفه ها ی درختان شادی بخش و باصفا میباشد.
1.اولین نقش برجسته :
این نقشه برجسته بزرگترین نقش برجسته عهد ساسانی است .شاپور اول صحنه پیروزی خود را بر والرین به صورت کاملتری مجسم ساخته است .این پیروزی در پنج محل حجار ی شده است 1-نقش رستم 2-درراب3-وستای دیگر در تنگ چوگان.این پیروزی بسال 260اتفاق افتاده است این نبرد در نزدیکی شهر الرها یااورفا از شهرهای انطاکیه اتفاق افتادهو امپراتور والرینبا هفتاد هزار رومی اسیر شدند که از اسیران در ساختن پلها ووووووفسدها و ساختمانهادر خوزستان و لرستان بکار گرفته شده .والرین در جلو شهریار ایران زانو زده است و دست استغاثه را سوی شاه دراز کرده و دونفردر کناراو ایستاده اند که یکی کلاه نمدی بلند بر سر دارد و دیگری تاج با حلقه ای رابه شاه تقدیم میکند .پشت سر انها چند نفر ومی با لباسهای خود با چند نفر دیگر دیده میشوند که فیل و اسب بهمراه ارند دست چپ نقش چهار ردیف سربازان ایرانی است که کلاه نمدی استوانه ای بلند بر سر دارند.
2.دومین نقش بجسته:
نقش برجسته دوم که در پاین کوه میباشد ،حرکت نهر اب از وسط ان حفره عمیقی را در ان ایجاد کرده و در سال 1310ابراهیم ضرغام بازرس اعزامی باستان شناسی با زحمات فراوان توانستند این اثر تاریخی را از نهر اب ازاد کنند . این نقش برجسته پیروزی بهرام دوم بر بادیه نشینان عرب را نشان میدهد277تا293میلادی.شاه پری بر تارک و ترکشی بر جانب راست دارد و اعراب اسب و شتر برای شهریار خود هدیه می اورند.
3سومین نقش برجسته:
سوسمن نقش برجسته طرف چپ رودخانه مراسم تاجگذاری بهرام اول 373تا277ایت .این نقش برجسته بر لوحه ای قریب5/9متر وپهنا4متر بلند ی میباشد.تصویر دو نفر را سوار بر اسب نشان میدهد نقش چپ مظهر اهورا مزدا استت که شعار پادشاهی را به بهرام اول اعطا میکند. سوار سمت راست بهرام اول ات پشت سر او نوشته پهلوی نقر گردیده . نام بهرام اول و پدرش شاپور و بنایب اووو ادشیر بابکان توام با ثنای اهورمزدا در ان ذکور است.
4نقش برجسته چهارم:
این نقش برجسته بطول چهار متر متعلق به قرن چهارم میلادی است این نقش تصویر مردی است که خم شده است را نشان میدهد و به فاصله چند وجب در زیر نقش برجسته بهرام دوم سومین نقش سمت چپ رودخانه قرار گرفته و در مقایسه با سایر نقوش دوره ساسانی دارای شکل ویژه است زیرا که نقش مذکور در صخره تراشیده شده و تقریبا شکل یک مجسمه دارد.این تصویر بدلیل احداث کانال ابی جهت ابرسانی به روستای انسوی تنگ در حدود سیصد سال پیش از نظرها پنهان مانده بود و بعدها چون سنگها را جهت نصب لوله سیمانی برداشته کشف گردید.قسمت پنهان مانده ای از یک نقش برجسته دیگر از شاپور که او را در حال برگزاری جشن فتوحاتش نشان میدهد نیز کشف گردید.
5پنجمین نقش برجسته:
اخرین نقش برجسته این سوی تنگ چوگان بعد از نقش بجسته پیشین و کمی بالاتر از ان حجاری گردید وان نیز مربوط به دوره ساسانی است 5/10.5متر.تصویر شاپور دوم 379تا310میلادی. ایننقش بر جسته پیروزی مهمی راکه شاپور در اواخر سلطنتش در نواحی دور دست شرقی بدست اورده را نشان می دهد.
6 ششمین نقش برجسته:
در ابتدای تنگ بر سینه کوه جنوبی بر جانب راست تنگ چوگان زیر قلعه دختر نقسبرجسته ای به درازای 10.5 متر دیده میشود که قسمت اعظم ان اسیب دیده و ریخته است . این نقش برجسته صحنه پیروزی شاپور اول بر والرین توام با دریافت شعار شهریاری از اهورامزدا را نشان میدهد. در زیر پای اهورامزدا اهریمن و در زیر پای شاپور دشمن مغلوب فرو افتاده بالای سر شاپور فرشته ای بال گشوده و فر ایزدی را به او نشان میدهد.
7 هفتمین نقش برجسته:
این نقش بر جسته صحنه دیگری از پیروزی اپور اول بر امپراطور روم در کادر 5/13.5 متر نقش شده است.
غار و مجسمه شاپور
در تنگ چوگان در چهار کیلوتری شهر بیشاپور بطرف شمال دست جپ در 800متری بر سینه کوه شمالی تنگ ان سوی رودخانه ،غر نسبتا بزرگی است که به منهسبت وجود مجسمه شاپور به نام غار شاپور نامیده شده است .به سبب تاریکی و عمق زیاد ووجود اب و لیز بودن پتگاههای درون هیچ کس موفق نشده همه زوایایو گوشه های غار های درونی را کشف کند اما باستانشناسان گفته اند که عمق ان حدود یک کیلومتر میباشد .دهانه غار هلالی شکل است حدود 30متر و عرض ان 20متر ارتفاع دارد.ارتفاع مجسمه که ستونی از اسیلاکتیت بوده و در اثر مهارت حجا زبر دست بصورتمجسمه حساس و بزرگی در امده است .این مجسمه دارای 7متر بلندی وشانه های به عرض 2متر و بالغ بر 30تن وزن میباشد و سال ساخت ان 266میلادی میباشد . در قرون سابق در اثر شکستگی زیاد واژگون گردیده دست ها و پاهای ان شکسته شده . در سال 1336سپاه فرس اقدام به نصب مجددو چسپاندن دست و پای مجسمه میکند.پشت سر مجسمه دو حوض 3متری و2متری میباشدو در عقب حوض مجسمه پلنگی دیده میشود که به سه دهلیز روبروراست و چپ منتهی میشود.
دریاچه پریشان
در 15کیلوتری مشرق کازرون در دامنه کوه کتل دختر قرار دارداین دریاچه دارای 4هکتار مساحت و 18متر ارتفاع تنها دریاچه اب شیرین فلات ایران است که زیستگاه ابزیان و گونه های نایاب پرندگان میباشد . عمیق ترین نقطه اان 3.5متر میباشد کف دریاچه چشمه جوشان اب شیرین وجود دارد.بدلیل تغیر در ابعاد ان بطور دایم،ان را دریاچه پریشان نامیده اند.
در گذشته کنار این دریاچه جنگلی بنام فامور بوده که دارای درختان بادام کوهی ،بلوط ،جغجغه،تنگس،و کنار وجود داشته که امروزه اثری از ان جنگل نیست.از حیوانات این دریاچه میتوان پرندگا ن محاجر پلیکان فلامینگو درنا غاز وحشی کبک لکلک دراج اردک باقرقره و انواع عقاب و کرکس شاهین نام برد تاکنون 245نوع پرنده شناسایی شده است .
خود کشی ماهیانه –بدلیل پوشش گیاهی دریاچه و کمبود اکسیژن ماهیان بطور دسته جمعی خودرا به خشکی پرت میکنند و خودکشی میکنند.
منابع
Bichap MR-Vol-2-k
Grshman Paris
کازرون در ایینه فرهنگ ایران –منوجهر مظفریان